BBC-iň habaryna görä, Angliýanyň dürli supermarketlerinde satylýan 'italýan' pomidor püresi Hytaýda mejbury zähmet bilen ösdürilip ýetişdirilen we alnan pomidorlary öz içine alýar.
BBC Dünýä Gullugy tarapyndan tabşyrylan synagda jemi 17 önümiň, köpüsiniň Angliýada we nemes satyjylarynda satylýan öz markalarynda hytaý pomidorlarynyň bolmagy ähtimal.
Käbirleriniň adynda “Tesko” -nyň “Italýan pomidor püresi”, beýlekisinde “italýan” bar, Asda “arassalanan italýan pomidorlary” we Waýtrozyň “Esasy pomidor püresi” ýaly özüni görkezýän “italýan” bar.
BBC World Service önümlerini synagdan geçiren supermarketler bu tapyndylara garşy çykýarlar.
Hytaýda pomidorlaryň köpüsi, uýgur we beýleki köp sanly musulman azlyklary tarapyndan mejbury zähmet bilen baglanyşykly Sinszýan sebitinden gelýär.
Birleşen Milletler Guramasy (BMG) Hytaýyň döwletini howpsuzlyk howpy hasaplaýan bu azlyklary gynamakda we hyýanatçylykly ulanmakda aýyplaýar. Hytaý adamlary pomidor pudagynda işlemäge mejbur edýändigini inkär edýär we işçileriniň hukuklarynyň kanun bilen goralýandygyny aýdýar. BBC habar gullugynyň habaryna görä Hytaý BMG-nyň hasabatynyň “dezinformasiýa we ýalana” esaslanýandygyny aýdýar.
Hytaý dünýädäki pomidorlaryň üçden bir bölegini öndürýär, demirgazyk-günbatar Sinszýan sebiti ekin ösdürip ýetişdirmek üçin amatly howa hökmünde ykrar edildi. Şeýle-de bolsa, Sinszýan 2017-nji ýyldan bäri köpçülikleýin tussag edilmegi goşmak bilen adam hukuklarynyň depelenýändigi baradaky habarlar sebäpli global gözegçilikde saklandy.
Ynsan hukuklaryny goraýjy guramalaryň habar bermegine görä, Hytaýyň “gaýtadan bilim lagerleri” hökmünde häsiýetlendirýän bir milliondan gowrak uýgur tussag edildi. Käbir tussaglaryň mejbury zähmet çekilendigi, şol sanda Sinszýanyň pomidor meýdanlarynda-da aýyplamalar peýda boldy.
BBC ýakynda sebitde pomidor önümçiliginde soňky 16 ýylda mejbury zähmet çekendigini ýa-da şaýat bolandygyny habar beren 14 adam bilen söhbetdeş boldy. Öň tussag edilenleriň biri lakamy bilen gürläp, işçilerden her gün 650 kilograma çenli kwotalary ýerine ýetirmelidigini we şowsuzlyga uçranlara jeza berilmelidigini aýtdy.
BBC: "Bu hasaplary barlamak kyn, ýöne olar yzygiderli we Sinszýandaky tussaghanalarda gynamalar we zorlukly zähmet çekilendigi barada BMG-nyň 2022-nji ýyldaky hasabatynda gaýtalanýar".
BBC dünýäniň dürli künjeklerinden iberilýän maglumatlary birleşdirip, Sinszýan pomidorlarynyň köpüsiniň Europeewropa - Gazagystanyň, Azerbaýjanyň üsti bilen otly bilen we Gürjüstana, şol ýerden Italiýa iberilýändigini anyklady.
“Tesco” we “Rewe” ýaly käbir satyjylar önümi togtatmak ýa-da önümleri yzyna almak bilen jogap berdiler, Waitrose, Morrisons we Edeka ýaly beýlekiler bu netijeler bilen jedelleşdiler we talaplara ters gelýän synaglary geçirdiler. Lidl, üpjünçilik meselesi sebäpli 2023-nji ýylda Germaniýada gysga satylan önümde hytaý pomidorlaryny ulanandygyny tassyklady.
Italiýanyň pomidor gaýtadan işleýän esasy kompaniýasy Antonio Pettiniň gözleg tejribesi barada soraglar ýüze çykdy. Ippingük daşama ýazgylary, kompaniýanyň 2020-nji we 2023-nji ýyllar aralygynda Sinszýan Guannongdan we onuň golçur kärhanalaryndan 36 million kg-dan gowrak pomidor pastasy alandygyny görkezýär. Sinszýan Guannong dünýädäki pomidorlaryň ep-esli bölegini öndürýän Hytaýda esasy üpjün ediji.
2021-nji ýylda Petti toparynyň zawodlaryndan birine galplykda güman edilip, Italiýanyň harby polisiýasy reýd geçirdi - Italiýanyň metbugaty tarapyndan hytaý we beýleki daşary ýurt pomidorlarynyň italýan hökmünde geçendigi habar berildi. Hüjümden bir ýyl soň kazyýet işi çözülmedi.
BBC habarçysy Petti zawodyna gizlin baryp görende, 2023-nji ýylyň awgust aýynda Sinszýan Guannongdan pomidor pastasy bar diýlen barrelleri görkezýän wideo ýazgylary aldy. Petti soňky buýrugynyň 2020-nji ýylda bolandygyny aýdyp, Sinjan Guannongdan soňky satyn almalary inkär etdi.
Pettiniň metbugat sekretary BBC-ä "bu firma mejbury zähmet bilen meşgullanmady" -diýdi. Şeýle-de bolsa, derňew Bazhou Red Fruit-iň Sinszýan Guannong bilen telefon belgisini paýlaşýandygyny we Bazhou-nyň gabyk kompaniýasydygyny görkezýän iberiş maglumatlarynyň derňewini öz içine alýandygyny görkezdi.
Pettiniň metbugat sekretary sözüniň üstüni ýetirdi: "Geljekde pomidor önümlerini Hytaýdan import etmeris we adam we işçileriň hukuklarynyň berjaý edilmegini üpjün etmek üçin üpjün edijilere gözegçiligimizi güýçlendireris".
ABŞ, Sinszýan eksportynyň hemmesini gadagan etmek üçin berk kanun kabul etdi, Europeewropa we Angliýa has ýumşak çemeleşdi we kompaniýalara mejbury zähmetiň üpjünçilik zynjyrynda ulanylmazlygyny üpjün etmek üçin öz-özüni düzgünleşdirmäge mümkinçilik berdi.
Tapyndylar ygtybarly yzarlaýyş ulgamlarynyň ähmiýetini we global üpjünçilik zynjyrlarynda aç-açanlygy saklamagyň kynçylyklaryny görkezýär. SupplyB üpjünçilik zynjyrynda mejbury zähmet barada has berk düzgünleri girizmegi bilen, Angliýanyň öz-özüni düzgünleşdirmegine bil baglamagy artyp biler.
Iş wagty: Noýabr-05-2025