Şu hepde BMG-niň Azyk we oba hojalyk guramasy (FAO) BSGG bilen hyzmatdaşlykda öýjük esasly önümleriň azyk howpsuzlygynyň taraplary boýunça ilkinji global hasabatyny çap etdi.
Hasabat alternatiw beloklaryň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin kadalaşdyryjy çarçuwalary we netijeli ulgamlary döretmäge başlamak üçin berk ylmy esas döretmegi maksat edinýär.
FAO-nyň azyk ulgamlary we azyk howpsuzlygy bölüminiň direktory Korinna Hoks şeýle diýdi: “FAO, BSGG bilen bilelikde, azyk howpsuzlygy boýunça ygtyýarly edaralaryň dürli azyk howpsuzlygy meselelerini dolandyrmak üçin esas hökmünde ulanmagy üçin peýdaly bolup biljek ylmy maslahatlary bermek arkaly agzalaryna goldaw berýär”.
FAO-nyň beýanatynda şeýle diýilýär: “Öýjük esasly iýmitler geljekki iýmitler däl. 100-den gowrak kompaniýa/başlangyç kompaniýalar eýýäm söwdalaşdyrmaga taýýar we tassyklanmagyny garaşýan öýjük esasly iýmit önümlerini işläp düzýärler”.
Hasabatda azyk ulgamyndaky bu täzelikleriň dünýä ilatynyň 2050-nji ýylda 9,8 milliarda ýetmegi bilen baglanyşykly "uly azyk kynçylyklaryna" jogap hökmünde edilýändigi aýdylýar.
Käbir öýjük esasly azyk önümleri eýýäm dürli ösüş tapgyrlarynda bolany üçin, hasabatda "olaryň getirip biljek peýdasyny, şeýle hem olar bilen baglanyşykly islendik töwekgelçilikleri, şol sanda azyk howpsuzlygy we hili bilen bagly meseleleri obýektiw baha bermegiň möhümdigi" aýdylýar.
“Öýjük esasly iýmitiň azyk howpsuzlygynyň aspektleri” atly hasabatda degişli terminologiýa meseleleriniň edebiýat sintezi, öýjük esasly iýmit öndürmek prosesleriniň ýörelgeleri, kadalaşdyryjy çarçuwalaryň global keşbi we Ysraýyldan, Katardan we Singapurdan alnan mysallar “öýjük esasly iýmit üçin olaryň kadalaşdyryjy çarçuwalarynyň dürli çäklerini, gurluşlaryny we kontekstlerini görkezmek üçin” öz içine alýar.
Neşirde geçen ýylyň noýabr aýynda Singapurda geçirilen FAO-nyň ýolbaşçylygyndaky bilermenler maslahatynyň netijeleri hem bar, şol maslahatda azyk howpsuzlygy üçin howplaryň giňişleýin kesgitlenmegi geçirildi - howplaryň kesgitlenmegi resmi töwekgelçilikleriň bahalandyrylmagynyň ilkinji ädimi boldy.
Howplary kesgitlemek öýjük esasyndaky iýmit önümçiliginiň dört tapgyryny öz içine aldy: öýjük çeşmelerini tapmak, öýjükleriň ösüşi we öndürilişi, öýjükleriň ýygnalmagy we iýmiti gaýtadan işlemek. Bilermenler köp howplaryň eýýäm belli we däp boýunça öndürilen iýmitde deň derejede bardygyna garamazdan, ünsüň öýjük esasyndaky iýmit önümçiligine has mahsus bolan anyk materiallara, serişdelere, düzümlere, şol sanda potensial allergenlere we enjamlara gönükdirilmeginiň zerurdygy barada ylalaşdylar.
FAO "öýjük esasyndaky iýmitler" diýip atlandyrsa-da, hasabatda "ösdürilen" we "medeni taýdan ösdürilen" diýen sözleriň hem pudakda giňden ulanylýandygy ykrar edilýär. FAO milli düzgünleşdiriji edaralary etiketkalamak üçin örän möhüm bolan düşünişmezlikleri azaltmak üçin aýdyň we yzygiderli dili döretmäge çagyrýar.
Hasabatda öýjük esasyndaky azyk önümleriniň azyk howpsuzlygyny bahalandyrmak üçin her bir ýagdaýa aýratyn çemeleşmegiň amatlydygy aýdylýar, sebäbi önümçilik prosesi barada umumylaşdyrmalar edilip bilinse-de, her bir önüm dürli öýjük çeşmelerini, skeletleri ýa-da mikrodaşyryjylary, medeniýet gurşawlarynyň düzümlerini, ösdürip ýetişdirmek şertlerini we reaktor dizaýnlaryny ulanyp biler.
Şeýle hem, köp ýurtlarda öýjük esasynda öndürilen iýmitleriň bar bolan täze iýmit çarçuwalarynyň çäklerinde bahalandyrylyp bilinjekdigi aýdylýar, mysal hökmünde Singapuryň öýjük esasynda öndürilen iýmitleri goşmak üçin täze iýmit düzgünlerine girizilen üýtgetmeleri we ABŞ-nyň mallaryň we guşlaryň ösdürilip ýetişdirilen öýjüklerinden öndürilen iýmitleriň etiketkasy we howpsuzlyk talaplary baradaky resmi ylalaşygyny getirýär. Şeýle hem, ABŞ-nyň Oba hojalyk ministrliginiň haýwan öýjüklerinden alnan et we guş önümleriniň etiketkasy boýunça düzgünleri işläp düzmek niýetini mälim edendigini goşýar.
FAO-nyň maglumatlaryna görä, "häzirki wagtda düzgünleşdiriji edaralaryň maglumatly kararlar kabul etmegine goldaw bermek üçin öýjük esasly iýmitleriň azyk howpsuzlygynyň taraplary barada çäkli mukdarda maglumat we maglumatlar bar".
Hasabatda, ähli gyzyklanýan taraplaryň oňyn gatnaşygyny üpjün etmek üçin açyklyk we ynam atmosferasyny döretmek üçin global derejede has köp maglumat döretmegiň we paýlaşmagyň möhümdigi bellenilýär. Şeýle hem, halkara hyzmatdaşlyk tagallalarynyň dürli azyk howpsuzlygy boýunça ygtyýarly edaralaryň, esasanam pes we orta girdejili ýurtlaryň edaralarynyň islendik zerur kadalaşdyryjy çäreleri taýýarlamak üçin subutnama esaslanýan çemeleşmäni ulanmagyna peýda getirjekdigi aýdylýar.
Ol azyk howpsuzlygyndan başga-da, terminologiýa, kadalaşdyryjy çarçuwalar, iýmitlenme aspektleri, sarp edijileriň kabul edişi we kabul etmegi (şol sanda tagam we elýeterlilik) ýaly beýleki temalaryň hem şeýle möhümdigini, belki-de bu tehnologiýany bazara ornaşdyrmak babatda has möhümdigini aýtmak bilen jemleýär.
Geçen ýylyň 1-4-nji noýabry aralygynda Singapurda geçirilen bilermenler maslahaty üçin FAO köpugurly hünär we tejribe ugurlaryna eýe bolan bilermenler toparyny döretmek maksady bilen 2022-nji ýylyň 1-nji aprelinden 15-nji iýunyna çenli bilermenleri açyk global çagyryş yglan etdi.
Jemi 138 hünärmen arza berdi we garaşsyz saýlama topary arzalary öňünden kesgitlenen ölçeglere esaslanyp gözden geçirdi we baha berdi - 33 dalaşgär saýlama tapgyryna girizildi. Olaryň arasynda 26-sy "Gizlinlik borçnamasy we gyzyklanma beýannamasy" formasyny dolduryp, gol çekdi we ähli açyk gyzyklanmalar bahalandyrylandan soň, gyzyklanma çaknyşmasy duýulmaýan dalaşgärler hünärmen hökmünde görkezildi, şol bir wagtyň özünde bu mesele boýunça degişli tejribesi bolan we gyzyklanma çaknyşmasy hökmünde kabul edilip bilinjek dalaşgärler resurs işgärleri hökmünde görkezildi.
Tehniki paneliň bilermenleri:
lAnil Kumar Anal, professor, Aziýa tehnologiýa institutynyň professory, Taýland
William Chen, baý professor we Nanyang Tehnologiýa Uniwersitetiniň azyk ylymlary we tehnologiýalary boýunça direktory, Singapur (wise-prezident)
lDeepak Çoudhury, bioönümçilik tehnologiýasy boýunça uly alym, Bioişleýiş tehnologiýalary institutynyň, Ylym, tehnologiýa we barlaglar agentligi, Singapur
lSghaier Chriki, dosent, Supérieur de l'Ag oba hojalygy Ron-Alpes, gözlegçi, Oba hojalygy, azyk we daşky gurşaw boýunça milli gözleg instituty, Fransiýa (iş toparynyň wise-başlygy)
lMari-Pýer Ellies-Oury, dosent, Institut National de la Recherche Agronomique et de L'En مۇھىت we Bordo Science Agro, Fransiýa
lJeremia Fasano, ABŞ-nyň Azyk we derman serişdeleri boýunça dolandyryş edarasynyň uly syýasat geňeşçisi (başlyk)
Mukunda Goswami, Hindistanyň Oba hojalyk ylmy-barlag geňeşiniň baş alymy, Hindistan
William Hallman, professor we kafedra müdiri, Rutgers uniwersiteti, ABŞ
lJeoffrey Muriira Karau, Keniýanyň Standartlar býurosynyň hil kepilligi we barlag direktory
lMartin Alfredo Lema, biotehnolog, Kuilmes milli uniwersiteti, Argentina (başlygyň orunbasary)
lReza Owissipur, ABŞ-nyň Wirjiniýa Politehniki Instituty we Döwlet Uniwersitetiniň kömekçi professory
Kristofer Simuntala, Zambiýanyň Milli Biohowpsuzlyk Gullugynyň biohowpsuzlyk boýunça uly işgäri
lÝongning Wu, Hytaýyň Azyk Howpsuzlygynyň Töwekgelçiligini Bahalandyrmak boýunça Milli Merkeziň baş alymy
Ýerleşdirilen wagty: 2024-nji ýylyň 4-nji dekabry