BBC-niň habaryna görä, Britaniýanyň dürli supermarketlerinde satylýan "italýan" pomidor pürelerinde Hytaýda mejbury zähmet ulanylyp ösdürilip ýygnalan pomidorlar bar ýaly.
BBC-niň Bütindünýä gullugy tarapyndan geçirilen synaglaryň netijesinde, jemi 17 önümde, olaryň köpüsi Beýik Britaniýada we Germaniýada satylýan öz brendlerinde, hytaý pomidorlarynyň bolmagynyň ähtimaldygy anyklandy.
Käbirleriniň adynda "italýan" sözüni ulanýarlar, mysal üçin, Tesco-nyň "Italiýa pomidor püresi", beýlekileriniň düşündirişinde bolsa "Italiýa" sözüni ulanýarlar, mysal üçin, Asda-nyň goşa konsentratynda "pürelenen italýan ösdürilip ýetişdirilen pomidorlar" bar diýilýär we Waitrose-nyň özüni "Italiýa pomidor püresi" diýip atlandyrýan "Essential Pomidor Püresi" ýaly.
BBC World Service önümlerini synagdan geçiren supermarketler bu netijeleri ret edýärler.
Hytaýda pomidorlaryň köpüsi Sinszýan sebitinden getirilýär, olaryň önümçiligi uýgurlaryň we beýleki esasan musulman azlyklarynyň mejbury zähmeti bilen baglanyşyklydyr.
Birleşen Milletler Guramasy (BMG) Hytaý döwletini bu azlyklara gynama we kemsitme bermekde aýyplaýar, Hytaý bolsa olary howpsuzlyk üçin howp hökmünde görýär. Hytaý adamlary pomidor senagatynda işletmäge mejbur edýändigini ret edýär we işçileriniň hukuklarynyň kanun bilen goralýandygyny aýdýar. BBC-niň habaryna görä, Hytaý BMG-niň hasabatynyň "dezinformasiýa we ýalanlara" esaslanýandygyny aýdýar.
Hytaý dünýä pomidorlarynyň üçden bir bölegini öndürýär, demirgazyk-günbatar sebiti bolan Sinszýan bu ekinleri ösdürmek üçin ideal howa şertleri hökmünde ykrar edilýär. Şeýle-de bolsa, Sinszýan 2017-nji ýyldan bäri köpçülikleýin tussag etmek ýaly adam hukuklarynyň bozulmagy baradaky habarlar sebäpli global derejede gözegçilik astyna alyndy.
Adam hukuklary guramalarynyň maglumatlaryna görä, Hytaýyň "gaýtadan terbiýelemek lagerleri" diýip atlandyrýan ýerlerinde bir milliondan gowrak uýgur tussag edilipdir. Käbir tussaglaryň, şol sanda Sinjaňyň pomidor meýdanlarynda mejbury zähmete sezewar edilendigi barada aýyplamalar ýüze çykdy.
BBC ýakynda soňky 16 ýylyň dowamynda sebitde pomidor önümçiliginde mejbury zähmete sezewar bolandygyny ýa-da şaýat bolandygyny habar beren 14 adam bilen söhbetdeş boldy. Öň tussag edilenleriň biri, lakam bilen gürleşip, işçileriň gündelik 650 kg çenli kwotalary ýerine ýetirmelidigini, ýerine ýetirmediklere bolsa jeza beriljekdigini aýtdy.
BBC şeýle diýdi: “Bu maglumatlary barlamak kyn, ýöne olar yzygiderli we Sinjaňdaky tussaghanalarda gynamalaryň we mejbury zähmetiň bardygy barada habar berýän BMG-niň 2022-nji ýyldaky hasabatynda subutnamalary gaýtalaýar”.
BBC dünýäniň dürli künjeginden ýük daşamak baradaky maglumatlary birleşdirmek arkaly Sinjaň pomidorlarynyň köpüsiniň Ýewropa nähili daşalýandygyny anyklady - otly arkaly Gazagystanyň, Azerbaýjanyň we Gürjüstanyň üsti bilen, ol ýerden bolsa Italiýa iberilýär.
“Tesco” we “Rewe” ýaly käbir söwda dükanlary üpjünçiligi togtatmak ýa-da önümleri yzyna almak bilen jogap berdiler, beýlekileri bolsa, şol sanda “Waitrose”, “Morrisons” we “Edeka” kompaniýalary bu netijeleri ret edip, öz synaglaryny geçirdiler, bu bolsa öňe sürlenlere ters gelýär. “Lidl” kompaniýasy 2023-nji ýylda Germaniýada üpjünçilik meseleleri sebäpli gysga wagtlyk satylan önümde hytaý pomidorlarynyň ulanylandygyny tassyklady.
Italiýanyň iri pomidor gaýtadan işleýän kompaniýasy bolan Antonio Pettiniň üpjünçilik amallary barada soraglar ýüze çykdy. Ulag iberiş hasabatlarynda kompaniýanyň 2020-nji we 2023-nji ýyllar aralygynda Sinszýan Guannoňdan we onuň bölümlerinden 36 million kg-dan gowrak pomidor pastasyny alandygy görkezilýär. Sinszýan Guannoň dünýädäki pomidorlaryň ep-esli bölegini öndürýän Hytaýyň esasy üpjün edijisidir.
2021-nji ýylda “Petti” toparynyň zawodlarynyň birine Italiýanyň harby polisiýasy galplykda şübhelenip reýd geçirdi - Italiýanyň metbugaty hytaý we beýleki daşary ýurt pomidorlarynyň italýan pomidorlary hökmünde görkezilýändigini habar berdi. Reýdden bir ýyl soň, iş suddan daşary çözüldi.
Petti zawodyna gizlin baryp gören BBC-niň habarçysy 2023-nji ýylyň awgust aýynda Sinszýan Guannoňdan pomidor pastasy bar diýlip ýazylan çelekleriň wideosyny düşürdi. Petti Sinszýan Guannoňdan soňky satyn alyşlaryny ret edip, soňky sargydynyň 2020-nji ýylda bolandygyny aýtdy. Kompaniýa Sinszýan Guannoň bilen baglanyşygy bolan Bazhou Red Fruit-den pomidor pastasyny satyn alýandygyny boýun aldy, ýöne Hytaýyň pomidor önümlerini import etmegini bes etjekdigini we üpjünçilik zynjyrynyň gözegçiligini güýçlendirjekdigini aýtdy.
“Petti” kompaniýasynyň metbugat wekili BBC-e beren interwýusynda bu firmanyň “mejbury zähmet bilen meşgullanmadygyny” aýtdy. Şeýle-de bolsa, derňew “Bazhou Red Fruit” kompaniýasynyň Sinszýan Guannong bilen telefon nomerini paýlaşýandygyny we “Bazhou” kompaniýasynyň onuň “gapdal” kompaniýasydygyny görkezýän ýük daşamak maglumatlarynyň seljermesi ýaly beýleki subutnamalary anyklady.
Pettiniň metbugat wekili şeýle hem sözüni dowam etdi: “Geljekde biz Hytaýdan pomidor önümlerini import etmeris we adam we işçi hukuklarynyň berjaý edilişini üpjün etmek üçin üpjün edijileriň gözegçiligini güýçlendireris”.
ABŞ Sinjaňyň ähli eksportyny gadagan etmek üçin berk kanunçylygy girizdi, Ýewropa we Beýik Britaniýa bolsa ýumşak çemeleşmäni ulanyp, kompaniýalara üpjünçilik zynjyrlarynda mejbury zähmetiň ulanylmazlygyny üpjün etmek üçin öz-özüni düzgünleşdirmäge mümkinçilik berdi.
Netijeler ygtybarly yzarlaýyş ulgamlarynyň möhümdigini we global üpjünçilik zynjyrlarynda açyklygy saklamagyň kynçylyklaryny nygtaýar. ÝB üpjünçilik zynjyrlarynda mejbury zähmete has berk düzgünleri girizmegi bilen, Beýik Britaniýanyň öz-özüni düzgünleşdirmäge bil baglamagy has köp gözegçilik astyna alynmagy mümkin.
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 5-nji noýabry